Η ιστορία της πλατείας Ομονοίας από την εποχή που οι Αθηναίες μάζευαν χόρτα

H πλατεία της Ομόνοιας άλλαξε και πάλι. Μια πολύπαθη περιοχή που αντικατοπτρίζει την εξέλιξη ή την καμπή της κοινωνίας ανάλογα με την εποχή. Πότε λαμπερή, πότε ρομαντική, πότε γκρίζα και ρυπαρή. 

Ρεπορτάζ Γιώργος Κολέτσος 

Η ιστορία της πλατείας

Ο πρώτος πολεοδομικός σχεδιασμός και οι αντιδράσεις των οικοπεδούχων

Αρχικά στην περιοχή σχεδιαζόταν να χτιστούν τα ανάκτορα του βασιλέως η θέα προς την Ακρόπολη ήταν ένα σημαντικό πλεονέκτημα.  Ο πρώτος πολεοδομικός σχεδιασμός ανατέθηκε στους αρχιτέκτονες Σταμάτη Κλεάνθη από την Μακεδονία και στον Γερμανό Εδουάρδο Σάουμπερτ. Το έργο τους ήταν αρκετά δύσκολο: Έπρεπε να μετατρέψουν την Αθήνα, μια μικρή πολιτεία, σε πρωτεύουσα των 40.000 κατοίκων.

omonoia

Όπως και σήμερα πολλές φορές συμβαίνει στην Ελλάδα, οι αντιδράσεις στον αρχικό σχεδιασμό της Ομόνοιας ως περιοχή των ανακτόρων ήταν πολλές μιας και αρκετοί οικοπεδούχοι της περιοχής αντιδρούσαν στις απαλλοτριώσεις.  Δεν έλειψαν και οι βαριές κατηγορίες καθώς και οι προσπάθειες «σπίλωσης» των αρχιτεκτόνων και ειδικά του Εδουάρδου Σάουμπερτ.

omonoiakleanthis

Οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης (αριστερά) και ο Εδουάρδος Σάουμπερτ (δεξιά).

Το αρχικό σχέδιο που αν εφαρμοζόταν, η Αθήνα σήμερα δε θα ήταν τόσο ασφυκτική

Τα αρχικά σχέδιά τους άλλωστε περιλάμβαναν μια έκταση, πολύ μεγαλύτερη της σημερινής που σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές εκτεινόταν ως τη σημερινές οδούς Χαλκοκονδύλη, Λυκούργου, Σωκράτους, Πατησίων. Το ανάκτορο θα στηνόταν στη μέση, εκεί δηλαδή που δημιουργήθηκε μετέπειτα η πλατεία και στον περίβολο θα βρίσκονταν οι χρήσιμες διοικητικές υπηρεσίες για το παλάτι. Λέγεται ότι ο ένας εκ των αρχιτεκτόνων, ο Κλεάνθης, είχε και ο ίδιος αγοράσει οικόπεδα στην περιοχή τα οποία με χαρά θα απαλλοτρίωνε.

84583570_221229242239716_7190106266633502720_n

Αξίζει να σημειώσουμε πως η περιοχή αποκαλούταν επί Τουρκοκρατίας Τζιρίτι από το ομώνυμο αγώνισμα των Τούρκων με ίππους που φαίνεται πως λάμβανε χώρα στον τόπο εκείνο. Στην αρχαία Ελλάδα η περιοχή συνέπιπτε με το προάστιο Κοίλη της πόλης των Αθηνών.

Και ενώ όλα έδειχναν πως κυλούσαν ομαλά και το σχέδιο είχε εγκριθεί, η Αντιβασιλεία δίστασε να το εφαρμόσει λογαριάζοντας περισσότερο το πολιτικό κόστος που θα είχε. Οι οικοπεδούχοι είχαν νικήσει. Ο πρώτος πολεοδομικός σχεδιασμός εγκαταλείφθηκε, παρά το μεγάλο του πλεονέκτημα που ήταν οι μεγάλες οδοί που θα ξεκινούσαν από την περιοχή και που θα είχαν πλάτος ακόμα και 32 μέτρα. Δεν είναι λίγοι που υποστηρίζουν πως αν ο αρχικός σχεδιασμός είχε εφαρμοστεί, είναι πολύ πιθανόν το κέντρο της Αθήνας να μην ήταν τόσο ασφυκτικό ακόμα και σήμερα.

athina

Το 1834 καλείται στην Αθήνα ο Λέον Φον Κλέντσε ένας Γερμανός αρχιτέκτονας που απολάμβανε μεγάλης φήμης και είχε σχεδιάσει πολλά μεγαλοπρεπή κτίρια στο Μόναχο, και την Πετρούπολη.  Το σχέδιο πια αρχίζει να μεταμορφώνεται, η πλατεία μικραίνει, από τετράγωνη γίνεται κυκλική ενώ στο κέντρο της αποφασίζεται να δημιουργηθεί ο Ναός της Σωτήρος και τα ανάκτορα να ανεγερθούν στον Κεραμεικό. Στο σημείο αυτό, για να δώσουμε μια πιο σαφή εικόνα, αξίζει να πούμε πως η περιοχή ήταν μια έκταση από αμπέλια, συκιές και μαντριά με κατσίκια. Όλα δηλαδή, βρίσκονταν στη φαντασία των δημιουργών και στα χαρτιά.

Ούτε το σχέδιο του Κλένσε ικανοποίησε τους οικοπεδούχους και το αποτέλεσμα ήταν να απορριφθεί σταδιακά και να ξεχαστεί. Ο καιρός περνούσε και η άναρχη δόμηση είχε αρχίσει σιγά σιγά να κάνει την εμφάνισή της. Ο ναός δεν χτίστηκε, ο χώρος ονομάστηκε πλατεία Όθωνος, προς τιμή του βασιλιά ενώ αν και δεν είχε γίνει κανένα έργο, υπήρξε η σκέψη να στηθεί και ένας ανδριάντας του. Μπορεί οι συκιές και τα αμπέλια να ξεριζώθηκαν, όμως ξεριζώθηκε παράλληλα και η μοναρχία από τη χώρα με αποτέλεσμα ούτε το άγαλμα να τοποθετηθεί. Στα γύρω καφενεία που δημιουργούταν τρέφονταν οι πολιτικές συζητήσεις αλλά και οι σκέψεις περί επαναστάσεων που πολλές φορές προκάλεσαν πολιτικές αναταραχές στα ασταθή εκείνα χρόνια (Χαυτεία, Σολώνειον κτλ).

neon

Η Ομόνοια ως χωματερή- Οι Αθηναίες δε μπορούσαν να μαζεύουν πια χόρτα στην περιοχή

Όταν οι βασιλιάς Γεώργιος φτάνει στην Ελλάδα το 1863 η Ομόνοια παρουσιάζει μια θλιβερή εικόνα. Ούτε δέντρα έχει ενώ στην περιοχή μαζεύονται κάθε λογής απορρίμματα. Οι Αθηναίες της εποχής παραπονιούνται πως δε μπορούν να μαζεύουν πια τα αγαπημένα τους χόρτα τις βρούβες, όπως έκαναν επί εποχής του Όθωνα. Το παράδοξο είναι πως αν και ενοχλούνταν οι κάτοικοι από τα σκουπίδια, όταν προέκυψε το σχέδιο δημιουργίας ουρητηρίων στην περιοχή ξεσπάθωσαν! Οι φωνές ήταν πολλές και δυνατές, δε θα ανεχτούμε τη βρωμιά αυτή στην περιοχή. Για μια ακόμα φορά, ένα ακόμα σχέδιο ματαιώθηκε.

paliaathina83810872_754133025075656_924848154094862336_n.jpg

Μπορεί οι κάτοικοι να επέλεγαν το κατούρημα στις μάντρες της περιοχής, αλλά αυτό δεν εμπόδισε την «πλατεία» να εξελιχθεί σε πολιτιστικό «στέκι. Τη δεκαετία του 70 αρχίζουν να διοργανώνονται συναυλίες με ευρωπαϊκή μουσική. Κάθε Πέμπτη και Κυριακή απόγευμα οι μελωδίες του Βέρντι, του Στράους, του Μπελίνι και άλλων μεγάλων συνθετών ακούγονταν στην περιοχή. Οι Αθηναίοι δεν επέτρεπαν σε καμία περίπτωση να μολύνουν οι αμανέδες την «πολιτιστική» άνθηση ενώ δεν έλειψαν και οι συγκρούσεις για τη μουσική αυτή. Το 1871 δημιουργείται και τοπ πρώτο θέατρο της πόλης, που στην ουσία επρόκειτο για καλοκαιρινή σκηνή, εκεί που σήμερα βρίσκεται το Μπάγκειον επί της οδού Αθηνάς. Ακολουθεί το «Χειμερινό θέατρο των Χαυτείων» , το «Ευτέρπη» και το θέατρο «Ομονοίας» εκεί που σήμερα βρίσκεται η «Νέα Σκηνή» του Εθνικού. Το 1862 η υποτυπώδης πλατεία που έχει σχηματιστεί αποκτά το σημερινό της όνομα, πλατεία Ομονοίας.

omonoiatheatro

To Θέατρο Ομονοίας δίπλα στα ιαματικά λουτρά του Παπαδόπουλου (στα αριστερά της φωτογραφίας πίσω από την μάντρα)

84191618_927291544333074_1887175962341146624_n

Από το 1870 και μετά αρχίζει και η οικοδόμηση της περιοχής. Τα κτίρια είναι αρχικά διώροφα και κεραμοσκεπή αλλά μετά γίνονται και τριώροφα ή τετραώροφα. Το ξενοδοχείο «Αλέξανδρος», το θέατρο Κοτοπούλη, το Νέον, το Μπάγκειον είναι μερικά από τα κτίσματα της εποχής, η αρχιτεκτονική των οποίων κοσμεί την πρωτεύουσα ακόμα και σήμερα.

omonia8auhnajenodoxe;io

Οι δρόμοι ακόμα δεν έχουν ασφαλτοδρομηθεί, συναντά κανείς ακόμα και κοτρόνες, η περιοχή όμως συγκεντρώνει κυρίως ξενοδοχεία αλλά και πολλά φαρμακεία όπως εκείνο του Μαρινόπουλου και του Μπακάκου. Πολλά ζαχαροπλαστεία και καφενεία διαμορφώνουν την πλατεία ως κοσμικό στέκι.

omonoia24

zaxaratou

H πολυτελής αίθουσα στο ζαχαροπλαστείο Ζαχαράτου

Ο σιδηρόδρομος που κατά τύχη έγινε υπόγειος, τι είχε σχεδιαστεί αρχικά

Η διασύνδεση από την Ομόνοια στον Πειραιά καθυστέρησε, για μια ακόμα φορά λόγω των αντιδράσεων των κατοίκων και έτσι ως αφετηρία ορίστηκε το Θησείο. Η χαρά των Αθηναίων ήταν πολύ μεγάλη: θα μπροούσαν να φτάνουν στον Πειραιά μέσα σε 15 λεπτά! Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 27 Φεβρουαρίου του 1869. Ο υπόγειος σιδηρόδρομος κατασκευάστηκε το 1895 και μάλλον προέκυψε όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη. Τα μηχανήματα της εποχής είχαν περιορισμένες δυνατότητες και απέτρεπαν τη δημιουργία επίγειας γραμμής, όπως αρχικά ήθελαν οι κατασκευαστές. Η υπόγεια γραμμή θεωρήθηκε ως η καλύτερη λύση. Η Ομόνοια γίνεται η «Πύλη της Πρωτεύουσας» μιας και μέσω του σταθμού έρχονται όλοι οι επίσημοι καλεσμένοι. Τον 1927 δημιουργείται πανηγυρικά ο νέος υπόγειος σταθμός της Ομόνοιας, η μορφή του οποίου έχει διατηρηθεί ακόμα και σήμερα. Η πλατεία ανακατασκευάζεται και πάλι.

84344700_553353145271571_3739036444421783552_n

Τα έργα της εποχής

29192906376_f865283e72_b

Η σύνδεση με την Κηφισιά γίνεται με επίγεια γραμμή, και με ένα μεγάλο τρένο που οι κάτοικοι το αποκαλούσαν «το Θηρίο». Η πλατεία πια έχει μεγάλους φοίνικες και άλλα όμορφα δέντρα, περιστοιχίζεται από ωραία νεόδμητα κτίρια και είναι πραγματικά το κέντρο της πόλης. Δεν είναι τυχαίο που όσοι κάνουν αναδρομή σε φωτογραφίες που έχουν διασωθεί από την εποχή εκείνη μιλούν για την «Belle Epoque» της Αθήνας. Το 1889 έρχεται και ο ηλεκτρικός φωτισμός, οι παλιοί φανοί που λειτουργούσαν με φωταέριο αντικαθίστανται.

omonoiatreno

To τρένο που οι Αθηναίοι αποκαλούσαν «Θηρίο»

Οι Αθηναίοι ταλαιπωρούνταν πολύ από τη λάσπη και τη σκόνη που σηκωνόταν όταν υπήρχαν άνεμοι. Έτσι, το 1905 αποφασίστηκε και η πρώτη ασφαλτοδρόμηση, που πραγματοποιήθηκε στην οδό Αιόλου, πριν το δημοτικό θέατρο. Η εικόνα της περιοχής τώρα φαντάζει ειδυλλιακή, μια εικόνα που δε θα ξαναδούμε, μέχρι τις ημέρες μας.

83689137_3560948163947549_5381657565929144320_n

ομονοιαρομαντική

Το πρώτο πολυόροφο σύγχρονο κτίριο στην πλατεία

Η πλατεία της Ομόνοιας δεν έχει φιλοξενήσει πολλά έργα τέχνης όσα πολλοί πιστεύουν. Οι αρχική της διακόσμηση ήταν οι μούσες, οι οποίες όμως το 1936 θεωρήθηκαν ακαλαίσθητες και αποφασίστηκε από τον Κοτζιά η μετακίνησή τους για να τοποθετηθούν καλαίσθητα αγάλματα. Ο πόλεμος όμως τον πρόλαβε και έτσι ενώ οι Μούσες είχαν φύγει, δεν μπορούσαν να αντικατασταθούν από νέα έργα. Το 1938 πραγματοποιείται μια πραγματική επανάσταση. Το κτίριο του Μπακάκου κατεδαφίστηκε και στη θέση του ανεγέρθη ένα σύγχρονο και πολυόροφο κτίριο. Ήταν η πρώτη παρέμβαση που έσπασε την αρχιτεκτονική ησυχία και αλλοίωσε τον χαρακτήρα της περιοχής.

bakakos

Ο πόλεμος έρχεται και καταστρέφει πολλά σημεία της πόλης με τους βομβαρδισμούς. Μετά την απελευθέρωση μια από τις πιο επιτακτικές ανάγκες είναι να μαζευτούν τα μπάζα από τους δρόμους της Αθήνας και φυσικά και της Ομόνοιας. Το 1950 η εικόνα της πλατείας αρχίζει να αλλοιώνεται με έναν οικοδομικό οργασμό και την ανέγερση ολοένα και περισσότερων πολυόροφων κτιρίων που στεγάζουν γραφεία. Ο ρομαντισμός και η παλιά όμορφη εικόνα της πλατείας χάνεται μια για πάντα. Τα αυτοκίνητα γίνονται σταδιακά ολοένα και πιο πολλά. Ο υπόγειος σιδηρόδρομος λειτουργεί και πάλι ενώ έχουμε και ένα πρωτοφανές για την εποχή σκάνδαλο. Όταν οι κυλιόμενες σκάλες κάνουν μετέπειτα την εμφάνισή τους τοποθετούνται αλλά δε λειτουργούν ποτέ! O εξαερισμός στο σταθμό ήταν ελλειπής και υπήρχε αρκετή δυσωδία. Έτσι, στην επιφάνεια της πλατείας τοποθετήθηκαν οι «Μούσες», κίονες που χρησιμοποιούνταν και ως «σωλήνες» εξαερισμού.

84147081_764516917372069_8322940033103298560_n

Οι κυλιόμενες σκάλες τοποθετούνται

sidirodromosperiptero

κοιλιομεμες

Η κυκλική πισίνα, η εμφάνιση του δρομέα και οι αντιδράσεις

Το 1960 ο σχεδιασμός βάζει σε προτεραιότητα την αυτοκίνηση. Η πλατεία έχει κυκλικό σχήμα ενώ μια τεράστια πισίνα και ένα τεράστιο συντριβάνι κάνουν την εμφάνισή τους. Το υγρό στοιχείο είχε προκαλέσει τόσο το θαυμασμό όσο και την απορία στους κατοίκους που δεν μπορούσαν πολλές φορές να καταλάβουν τη χρησιμότητά του.

omonoia22ομονοια09

Τα ψηλά δέντρα έχουν πια εξαφανιστεί, η περιοχή δίνει την εικόνα μιας σύγχρονης πόλης που καμία σχέση δεν έχει με το παρελθόν της. Τη δεκαετία του 80 πραγματοποιείται μια τεράστια αλλαγή με την εικαστική παρέμβαση που πραγματοποιήθηκε με τον «Δρομέα» του Βαρώτσου.

omonoia99

Η ιστορία του γλυπτού είναι λίγο πολύ σε όλους μας γνωστή. Ένα έργο που ήρθε ξαφνικά από την Αμμόχωστο και την Μπιενάλε σε μια απροετοίμαστη καλλιτεχνικά κοινωνία, φτιαγμένο από στρώσεις γυαλιού. Το αρχικό του όνομα ήταν «ο Ξένος» αλλά λόγω της αίσθησης της κίνησης που προκαλούσε έμεινε γνωστό ως «Δρομέας». Η τοποθέτησή του έφερε πολλές αντιδράσεις και το έργο απέκτησε αρκετούς φανατικούς. Δεν ήταν όμως και λίγοι εκείνοι οι οποίοι το θαύμασαν! Όταν όμως άρχισε η κατασκευή του μετρό, τη δεκαετία του 1990, παρουσιάστηκαν προβλήματα στατικότητας και λίγο έλειψε να γκρεμιστεί. Το γλυπτό «έφυγε» για να μελετηθεί ξανά να μετασκευαστεί και έπειτα επανατοποθετήθηκε μπροστά από το Χίλτον.

δρομέας3δρομεασ2

Ολυμπιακοί 2004: Ο κύκλος που έγινε ασχημόπαπο

Η πολύπαθη πλατεία, βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων και των αντιδράσεων για μια ακόμα φορά με την ανακατασκευή της προκειμένου για τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών αγώνων της Αθήνας, το 2004. Το κυκλικό σχήμα της χάνεται μια για πάντα και γίνεται ελλειπτικό ώστε να ωφεληθούν οι κυκλοφοριακές ρυθμίσεις. Ο σχεδιασμός της εποχής προβλέπει τη σύνδεσή του με το πεζοδρόμιο μεταξύ Πειραιώς και Αγίου Κωνσταντίνου ώστε να ευνοείται η κυκλοφορία των πολιτών και να αποκτήσει και πάλι ζωή. Δυστυχώς εκείνο που δε σκέφτηκαν οι υπεύθυνοι του υπουργείου είναι ότι η ζωή στην πόλη δεν είναι μονάχα αποτέλεσμα αρχιτεκτονικοί σχεδιασμού αλλά κοινωνικής πολιτικής. Έτσι, η πλατεία καθιερώθηκε και πάλι ως κέντρο εγκληματικότητας και παρανομίας και διακίνησης ναρκωτικών διευρύνοντας την κακή φήμη που σταδιακά είχε αποκτήσει.

omonoiatora

Το μπετόν που κυριαρχεί στον χώρο έρχεται να ασχημύνει την ήδη ταλαιπωρημένη εικόνα της πόλης που προσπαθεί μάταια να γίνει σύγχρονη. Το μάρμαρο Ιωαννίνων που οι τέσσερις νέοι αρχιτέκτονες, η μελέτη των οποίων είναι βραβευμένη, έχουν επιλέξει, είναι κατ΄επιλογήν καμμένο και μοιάζει μα τσιμέντο. Η παρουσία του υπόγειου μετρό δεν επιτρέπει την δεντροφύτευση και μάταια στα χρόνια που ακολουθούν τοποθετούνται τεράστιες «γλάστρες» με ελαιόδεντρα. Ο εξαερισμός του μετρό είναι ένα ακόμα στοιχείο αντιαισθητικό και επιχειρείται ένα λίφτινγκ για να διορθωθεί το αισθητικό λάθος. Οι παρεμβάσεις που ακολουθήθηκαν τα επόμενα χρόνια δεν μπόρεσαν να αλλάξουν την άποψη των Αθηναίων που στην πλειοψηφία τους πιστεύουν πως είναι μια άσχημη και ρυπαρή πλατεία. Τα χρόνια της οικονομικής κρίσης πολλά πράγματα δεν μπόρεσαν να γίνουν.

617364_newego_LARGE_t_641_106153666

Εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω. Ίσως η φράση αυτή να χαρακτηρίζει και την πολύπαθη πλατεία της Ομόνοιας, εκφράζοντας πότε την ωραιοπάθεια, πότε την αδιαφορία, πότε τη σκληρότητα και την κοινωνική αναγλησία, τη διχόνοια αλλά πάντα και την ελπίδα του νεοέλληνα για ένα καλύτερο αύριο. Όποια και αν είναι η εξέλιξή της, η πλατεία Ομονοίας θα μας θυμίζει πως δε μπορεί να υπάρξει όμορφη βιτρίνα, χωρίς ωραίο περιεχόμενο.

Πηγή εικόνων: youtube, Σύλλογος Αθηναίων 

donate: Κάνε μια δωρεά στο blog paypal.me/kogior

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Αρέσει σε %d bloggers: